Hebrajczycy w Egipcie

Wskutek licznych migracji ludów semickich potomkowie Patriarchy Jakuba osiedlili się w Egipcie integrując się z kulturą egipską. Okres „niewoli egipskiej” Hebrajczyków zakończony ich wyprowadzeniem przez Mojżesza znalazł swoje odbicie w Starym Testamencie i trwał kilkaset lat (według Księgi Rodzaju – 400 lat, według Księgi Wyjścia 430 lat).Również pierwszy z synów Jakuba, Józef, został sprzedany do Egiptu, gdzie przeszedł bolesną drogę od statusu niewolnika do nadzorcy (wezyra) faraona. Wtedy to osiedlił swoją rodzinę w „Ziemi Goszen”, w Delcie Nilu, dziś identyfikowanej z Wadi Tumilat (między Port Said a Suezem).

I. Najazd Hyksosów 

W końcu XVIII wieku p.n.Ch. nastąpił regres władzy faraonów, co dało pretekst do inwazji obcych plemion Hyksosów, w dwóch falach. Pierwsza sprowadziła „książąt azjatyckich” z Syrii-Palestyny około 1730 roku p.n.Ch., a druga około 1680 roku p.n.Ch. opanowała Egipt i założyła dynastię ze stolicą w Awaris (Tunis) panującą nad Nilem od około 1570 roku p.n.Ch. Hyksosów wypędzono dopiero z Egiptu w okresie panowania XVIII dynastii (1570-1340 p.n.Ch.). Z najazdem Hyksosów kojarzy się pobyt Hebrajczyków (Bene Jakov) w Egipcie, niekiedy określa się ową ludność najeźdźców – Habiru. W ciągu wieków populacja Hebrajczyków powiększyła się, zwłaszcza we wschodniej Delcie, co spowodowało represje ze strony Egipcjan.

II. Historia Mojżesza 

Relacja biblijna z tego okresu (Rdz 2,1-11) opowiadająca o narodzinach Mojżesza odwołuje się do motywu z literatury akkadyjskiej z końca trzeciego tysiąclecia p.n.Ch., również ukazującej „cudowne narodziny” przyszłego króla Akkadu-Sargona. Samo imię Mojżesza (hebr. Môsheh) w Biblii odnajdujemy wyłącznie w przypadku Patriarchy. Księga Wyjścia podaje popularne wyjaśnienie znaczenia tego imienia, opartego na rdzeniu semickim – mâshah (wyciągnąć). Próbowano, bez sukcesu, doszukać się bliższego wyjaśnienia filologicznego poprzez porównanie z językiem arabskim lub ugaryckim. Z kolei egiptolodzy wskazują na fakt, że słowo mô po egipsku znaczy woda, stąd formę Môsheh uważają za część imienia teoforycznego (czyli zawierającego człon „bóg”), jak to było w przypadku faraonów (Ramzes – „Ra narodzony”).

III. Habiru

Pewne światło na ludy Habiru rzuciły odkrycia korespondencji z Tell-el-Amarna – stolicy Egiptu w czasach słynnego faraona Amenofisa IV Akhchatona. Kolekcja archiwum zawiera listy z obszarów Syrii-Palestyny do faraona, który sprawował rodzaj protektoratu na tym terenie (XIV wiek p.n.Ch.). Teksty wymieniają „Habiru” jako najemników wojennych z Azji lub robotników sezonowych w Egipcie. Niektórzy uczeni kojarzą nazwę Habiru z „Hebrajczykami” (hebr. ibri) znanymi z ksiąg Starego Testamentu. Ich rola na obszarze Bliskiego Wschodu wzrosła w drugiej połowie drugiego tysiąclecia p.n.Ch.  

Dariusz DŁUGOSZ  

P.S. Krakowskie wydawnictwo „The Enigma Press” opublikowało w 2000 roku znakomitą pracę J.Mélèze-Modrzejewskiego z Sorbony „Żydzi na Nilem. Od Mojżesza do Hadriana”.

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. „The Qumran Chronicle”, „The Biblical Archaeology Review”, „Przegląd Orientalistyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”.