Masada, Herodion i Qumran

Ernest-Marie LAPERROUSAZ, „Trois Hauts Lieux de Judée” („Trzy odkrycia archeologii w Judei”), Éditions Paris-Méditerranée, Paryż 2001, 125 ss., liczne plany archeologiczne oraz fotografie kolorowe i czarno-białe w tekście, ISBN: 2-84272-106-3.

Ernest-Marie Laperrousaz jest profesorem honorowym Sekcji Nauk Religioznawczych paryskiej École Pratique des Hautes Etudes (Sorbona) i rektorem Centrum Interdyscyplinarnego w Uniwersytecie Paris-Sud (w Orsay). Jako stypendysta Francuskiej Akademii Inskrypcji i Literatury we Francuskiej Szkole Biblijnej i Archeologicznej w Jerozolimie brał udział w wykopaliskach archeologicznych w Qumran i Masadzie. Od 1970 roku kierował letnimi sesjami wykopaliskowymi na terenie Jerozolimy, zyskując miano najbardziej renomowanego archeologa biblijnego we Francji. Jest autorem licznych publikacji, między innymi „Qumran et les manuscrits de la mer Morte. Un Cinquantenaire” (wydawnictwo « Cerf », Paryż 1997) i „Les Temples de Jérusalem” (Paryż 1999).
W archeologii Judei u początków ery chrześcijańskiej trzy wykopaliska posiadają wyjątkowe znaczenie: Masada i Herodion, dwa pałace-fortece wzniesione przez Heroda Wielkiego (37-4 p.n.Ch.), świadectwo potęgi jego panowania, oraz Qumran, siedziba esseńczyków pragnących na Pustyni Judzkiej stworzyć wspólnotę „Izraela” wiernego nakazom Tory. Wszystkie trzy twierdze spotkał ten sam okrutny los: zniszczenie, opuszczenie i zapomnienie. Qumran i Masada zostały zdewastowane podczas wojny żydowskiej przeciwko Rzymowi (66-73 n.e), Herodion uległ zniszczeniu podczas drugiego powstania żydowskiego (132-135 n.e). Ostatnia twierdza uległa niemal całkowitemu zapomnieniu, Masada stała się symbolem narodowego oporu Żydów przeciw obcej okupacji, zaś Qumran stało się naturalnym pomostem między judaizmem i chrześcijaństwem. Autor prowadzi więc czytelnika archeologicznymi szlakami najbardziej interesującego okresu w historii Ziemi Świętej.
Część pierwsza książki poświęcona jest dwu znaczącym twierdzom okresu herodiańskiego w Izraelu: Masada (s. 9-34) i Herodion (s.35-58).W rozdziale pierwszym profesor Laperrousaz prezentuje Masadę na podstawie przekazu źródłowego u Strabona i Pliniusza, i szczególnie podkreśla walor relacji historyka żydowskiego z I wieku n.e. Józefa Flawiusza, będącego świadkiem wojny żydowskiej. Teksty Flawiusza dotyczące Masady zawarte w dziełach „Antiquitataes Judaicae” oraz „De bellum Judaicum” stanowią nieocenione świadectwa historyczne pozwalające archeologom na weryfikację odkryć, które zapoczątkowały sesje wykopaliskowe z lat 1963-1965 pod kierunkiem prof. Yigaela Yadina z Uniwersytetu
Hebrajskiego w Jerozolimie. Yadin docenił znaczenie źródła Flawiuszowego w kontekście odkryć archeologicznych pisząc: „Nasze wykopaliska, sądzę, dowodzą, że Józef miał rację” („Masada. La dernière citadelle d’Israël”, Paryż 1966, s. 16).
Prezentacja Masady uwzględnia aspekt chronologiczny – ukazuje dzieje twierdzy w okresie panowania Heroda i powstania żydowskiego oraz stratygrafię archeologii i katalogu znalezisk (monety, ceramika, ostrakony i rękopisy). Całość jest bogato dokumentowana unikalnymi fotografiami z wykopalisk w Masadzie i cytatami „Wojny żydowskiej” Flawiusza, które potwierdzają odkrycia ekipy Yadina.
Rozdział drugi jest poświęcony Herodionowi, twierdzy Herodiańskiej i identyfikowanej z ruinami Djebel Fureidis, oddalonej o 5 kilometrów na południowy wschód od Betlejem. Dzieje jej eksploracji archeologicznej sięgają połowy XIX wieku, po czym franciszkanin V. Corbo kierował czterema kampaniami wykopalisk (1962-1967). Jednak dopiero po wojnie arabsko-żydowskiej (1967) ekipy archeolog6w z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie pod kierunkiem G. Foerstera (w latach 1967-1970) i N. Netzera (od 1972) przeprowadziły kompleksowe prace restauracyjne odkrywając zespół cystern i tuneli wykutych w tunelu. Następnie Autor kreśli zarys historyczny twierdzy Herodion od czas6w panowania Heroda aż po epokę bizantyjską. Na uwagę zasługuje Appendix, w którym Ernest-Marie Laperrousaz rozważa problem, czy Herodion był kwaterą główną Bar Kochby podczas drugiego powstania? W trakcie wykopalisk w Murabbaât nad Morzem Martwym odkryto bowiem papirusy dotyczące admimstracji Bar Kochby, gdzie wspomniano o twierdzy Herodion, co pozwoliło polskiemu badaczowi rękopisów Józefowi T. Milikowi na potwierdzenie tezy, że tam właśnie znajdowała się główna siedziba powstańcza. Odmienną interpretację tych tekstów zaproponowali badacze z Izraela, Y. Yadin i M. Avi-Yonah, stawiając Jerozolimę w miejsce Herodionu. Szczegółowa analiza danych chronologicznych skłania Autora ku interpretacji Yadina, przy czym uznaje on niepodważalne argumenty Milika, że Herodion był tymczasowo siedzibą powstańców Bar Kochby.
Rozdział trzeci (s.59-70) stanowi analizę dwóch najstarszych synagog z terenu Palestyny, które odnajdujemy właśnie w Masadzie i Herodionie. Pierwsza synagoga w Masadzie pochodząca z epoki herodiańskiej mierzyła 12,5 m x 10,5 m, natomiast druga datowana na okres wojny żydowskiej posiadała wymiary 15 m x 10,5 m. Obie służyły stronnictwu zelotów podczas powstania w latach 66 -73 n.e. podtrzymując kult wzorowany na świątyni w Jerozolimie, czego potwierdzeniem jest ich orientacja w kierunku wschodnim, jak to miało miejsce w przypadku Przybytku.
Druga część pracy profesora Laperrousaza jest kompleksową prezentacją najbardziej renomowanego stanowiska w archeologii biblijnej drugiej połowy XX wieku: Khirbet Qumrân znajdującego się około 12 km na południe od Jerycha. Sensacyjnego odkrycia pierwszej groty na południowy-zachód wybrzeża Morza Martwego dokonali beduini z plemienia Taamre, prawdopodobnie wiosną 1947 roku, a pierwsze prace wykopaliskowe podjęto dwa lata później pod kierunkiem G.Lankestera Hardinga (Departament Starożytności Jordanii) i Rolanda de Vaux, dyrektora Francuskiej Szkoły Biblijnej i Archeologicznej w Jerozolimie, z udzialem E-M.Laperrousaza i naszego wybitnego badacza J.T.Milika, nazwanego Champollionem rękopisów z Qumran! Manuskrypty odkryte w jedenastu grotach zawierają teksty ksiąg biblijnych (200) i pism wspólnoty z Qumran, powszechnie identyfikowanej z esseńczykami (600). W 1993 roku opublikowano teksty na mikrofiszach i fotografiach, a publikacja naukowa rękopisów pod kierunkiem profesora E.Tova z Jerozolimy p.t. „Discoveries in thé Judaean Désert” zakończyła się w końcu 2001 roku.
Profesor Laperrousaz przedstawia następnie archeologiczny zarys stanowiska nad Morzem Martwym i proponuje własną chronologię wspólnoty esseńskiej w Qumran, sytuującej początki około 100 p.n.Ch., w okresie hasmonejskim, a jej finał miałby miejsce w czerwcu 68 n.e. Po czym badacz francuski dokonuje konfrontacji tekstów antycznych o esseńczykach (Filon z Aleksandrii, Pliniusz Starszy i Józef Flawiusz) z odkryciami archeologicznymi, w których brał udział. W uzupełnieniu odnajdujemy rekonstrukcje struktury, dogmatów i rytu kultowego wspólnoty, kierowanej przez „Mistrza Sprawiedliwości” (s. 102-122) i jej relacji z gminą wczesnochrześcijańską w Judei, wskazując na pewne podobieństwa i różnice. Praca profesora Laperrousaz stanowi aktualny bilans badań dotyczących dziejów i architektury Masady, Herodion i Qumran, w świetle tekstów źródłowych i rezultatów odkryć archeologicznych, w których aktywnie uczestniczył. To kompleksowe spojrzenie na trzy najważniejsze stanowiska archeologii biblijnej w Izraelu stanowi o niewątpliwym o walorach tego precyzyjnego studium archeologicznego.
Dlatego książki Ernesta-Marie Laperrousaz nie powinno zabraknąć w polskich bibliotekach uniwersyteckich i seminariach specjalizujących się w archeologii biblijnej. Wielka erudycja i doświadczenie autora, „archeologa terenu”, sprawiają, że jego praca może zadowolić specjalistów, zaś przystępny wykład przybliża aktualny stan badań francuskich w zakresie archeologii biblijnej.

Dariusz DŁUGOSZ  

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. „The Qumran Chronicle”, „The Biblical Archaeology Review”, „Przegląd Orientalistyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”.

Na zdjęciui: 

 Qumran 
podczas przerwy 
w wykopaliskach 

Na pierwszym planie 
studenci 
École Biblique,
Ernest-Marie 
Laperrousaz 
(drugi od lewej)
Roland de Vaux 
(w środku),
Józef T.Milik 
(drugi z prawej). 

Zdjęcia z kolekcji 
E.-M.Laperrousaz