Dwa anioły Malczewskiego

Spośród całej modernistycznej sztuki najwyżej cenię dwa obrazy Jacka Malczewskiego. Oba wywarły na mnie ogromne wrażenie. Choć są zupełnie różne, to jednak łączy je postać anioła - uskrzydlonej istoty, która czuwa i opiekuje się ludźmi.
Pierwszy z nich, zatytułowany „Zmartwychwstanie (Nieśmiertelność)”, wywołuje pewien niepokój. Być może właśnie to uczucie sprawiło, że obraz ten trwale przykuł moją uwagę.
Moim oczom ukazał się anioł w postaci uskrzydlonej kobiety. Spod półprzymkniętych oczu obserwuje on starego człowieka. Anioł trzyma w dłoniach dwie szklane miseczki, z których wyfruwają drobniutkie, delikatne, niebieskie motylki. Jednocześnie obejmuje on dłońmi swoje skrzydło w taki sposób, jakby trzymał instrument muzyczny – lirę czy też harfę. Spojrzenie kobiety – anioła jest spokojne, twarz wygładzona. W porównaniu z resztą obrazu jej szata wydaje się niezwykle jasna. Jej skórę rozświetla blask, który silnie kontrastuje z majaczącym w tle ponurym krajobrazem. W oddali widać bowiem równinę, zapełnioną nagrobkami i krzyżami. Niebo nad nimi jest ciemne, granatowe. Gdzieś za cmentarzem majaczy kilka ledwie widocznych, czarnych drzew. Ale cały ten mrok omija występującego na pierwszym planie anioła. Promieniujący od niego blask delikatnie oświetla stojącego obok starego człowieka. Ten z kolei przekrzywia głowę w stronę anielskiego skrzydła i sprawia wrażenie kogoś całkowicie zasłuchanego. W lewej ręce ściska jakiś przedmiot, zawieszony na szyi – być może jest to szkaplerz – trudno powiedzieć. W prawej – trzyma szarańczę.
Cały obraz jest niezwykle zagadkowy i tajemniczy. Przy oglądaniu go nasuwa się bardzo wiele skojarzeń. Wydaje mi się, że szarańcza w ręku mężczyzny symbolizuje destrukcje i zniszczenie. Człowiek musi najpierw umrzeć, by móc odrodzić się na nowo. Odrodzić się w nowym świecie jako ktoś lepszy, doskonalszy. Zupełnie jak motyle, które aby stać się tym, czym są, muszą najpierw długi czas spędzić w kokonie – przepoczwarzając się.
Mężczyzna jest zasłuchany. Co do tego nie mam wątpliwości. Jednak jak to zinterpretować? Czy słucha on jakieś anielskiej muzyki, mającej pomóc mu przejść na drugą stronę? A może chodzi o to, że człowiek w pewnym stopniu odradza się przez sztukę? Staje się dzięki niej nieśmiertelny? Przecież anioł wygląda, jakby wygrywał melodię na lirze, a mężczyzna ma twarz samego Malczewskiego. Czyżby sztuka także była nieśmiertelna?
Drugi obraz Malczewskiego, pod tytułem „Anioł i pastuszek”, nie nastręcza takich interpretacyjnych trudności jak ten opisany wyżej. Tutaj postać anioła jawi się zgoła inaczej. Nie jest on spokojnym, statecznym przewodnikiem w drodze do nieśmiertelności, a raczej wesołym towarzyszem zabaw.
Obraz przedstawia wiejskiego chłopca, siedzącego na płotku i trzymającego w ręce słomkowy kapelusz. Za nim, po polu, przechadzają się gęsi, a troszkę dalej w ziemi ryją świnki. Koło pastuszka stoi anioł, który tym razem nie jest dojrzałą kobietą, tylko młodziutką dziewczyną. Śmieje się ona do chłopca, bardzo figlarnie i szczerze. Pod pachą trzyma laskę, taką do poganiania drobiu, jak gdyby cały czas towarzyszyła dziecku w jego pracy.
„Anioł i pastuszek” zwrócił moją uwagę przez niezwykłe ciepło, którym emanuje. Nawet kolorystyka obrazu utrzymana jest w odcieniach brązu, czerwieni i beżu. Anioł pełni tu funkcję anioła stróża. Jego twarz tryska młodzieńczym zapałem i energią. Cały czas mam wrażenie, że nagle ożyje, chwyci chłopca za rękę i poprowadzi na łąkę, aby razem z nim pobawić się w berka.
Oba obrazy zrobiły na mnie piorunujące wrażenie. Pomimo tego, że przedstawiają istoty fantastyczne – anioły – wydają się niezwykle realistyczne. Poza tym urzeka mnie to, w jaki sposób oddane są w nich bezruch i dynamika. Oglądając „Zmartwychwstanie (Nieśmiertelność)” czuję, jakby wszystko wokół mnie miało ucichnąć i zamrzeć, podziwiając tę scenę. Przy „Aniele i pastuszku” – odwrotnie – świat powinien dołączyć się do zabawy! Uważam, że to niezwykłe i fascynujące.

Natalia WÓJCIAK

Koło Polonistów

KOŁO NAUKOWE POLONISTÓW tworzy grupa studentów polonistyki Uniwersytetu w Białymstoku, która kontynuuje tradycję spotkań Koła Polonistów założonego w 1971 roku (na ówczesnej filii UW). W codziennych swoich działaniach KNP koncentruje się na problematyce historyczno- i filozoficznoliterackiej ze szczególnym uwzględnieniem zjawisk charakterystycznych dla współczesnej humanistyki. Ostatnio KNP zorganizowało konferencje: „Adamowe. Konfrontacje Mickiewiczowskie” (1998, zarząd KNP – Anna Nosek i Elwira Hryniewicka), „Z ducha biblioteki. Literatura w interpretacji intertekstualnej” (2000, zarząd KNP – Marcin Lul i Katarzyna Sawicka) oraz „Bóg artystów XX wieku” (2001, zarząd KNP – Katarzyna Sawicka i Lidia Perchacz). KNP organizuje także spotkania z młodymi poetami, ludźmi nauki i kultury. Prezes Koła: Marta Sawicka (2002/2003). Opiekunowie naukowi: dr Danuta Zawadzka, mgr Marcin Lul.

Dziesięciolecia zaniedbań w podejmowaniu badań nad duchową problematyką literatury polska nauka o literaturze odrabia w ciągu ostatnich lat ze zdwojoną energią. Wciąż wzrasta liczba artykułów i książek dotyczących epifanijnych, metafizycznych miejsc i wątków w literaturze dawnej i nowszej. Wydaje się jednak, że wyrosła z tej samej potrzeby białostocka książka „Bóg artystów XX wieku”, z racji podwójnego zawężenia: i samego przedmiotu i terytorium badań wyróżnia się spośród innych tekstów swoją konkretnością. Podejmuje też temat prawdziwie pasjonujący, choć wyjątkowo trudny. Wymaga on – w odróżnieniu od wspomnianych wyżej prac – wielostronnego, bo zarazem religijnego i estetycznego przygotowania autorów. Wymaga też od nich dojrzałości, pozwalającej uniknąć pułapek złożonej interpretacji. Okazało się, że w znakomitej większości autorzy nie tylko sprostali swemu zadaniu, ale dali prace zaskakujące swym poziomem, przynosząc w rezultacie – w podjętym przez siebie zakresie problematyki – niepodważalną wiedzę.
Prof. dr hab. Krystyna Jakowska

Książka zawiera referaty wygłoszone podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej Bóg artystów XX wieku, zorganizowanej w dniach 23-25 maja 2001 roku przez Koło Naukowe Polonistów Uniwersytetu w Białymstoku. Konferencja zgromadziła młodych badaczy z różnych ośrodków akademickich: Bydgoszczy, Gdańska, Krakowa, Lublina, Łodzi, Olsztyna, Opola, Słupska, Torunia, Warszawy i Białegostoku. Jej temat jest rezultatem spotkań Koła i prowadzonych podczas nich dyskusji, które wiele zawdzięczają Pani Profesor Małgorzacie Kowalskiej z Uniwersytetu w Białymstoku.
W centrum zainteresowania referentów znalazły się literackie oraz wizualne dzieła sztuki. Dzieła te rejestrują i komentują podmiotową konfrontację z sacrum przyjętym, poszukiwanym lub kontestowanym. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że bez względu na swój ontologiczny status właśnie to, co sakralne, przynajmniej z perspektywy większości wystąpień okazuje się najważniejszym punktem odniesienia dla takiego opisywania świata, które przywołuje (również poprzez przeczenie) kategorie w rodzaju „sens” („bezsens”) czy „wartość” („antywartość”). Konfrontacja wielopostaciowego „ja” z jeszcze bardziej wieloznaczną sakralnością obserwowana jest przez autorów prezentowanych prac w literaturze powszechnej oraz polskiej XX wieku, a także we współczesnym malarstwie i filmie. Przy tym okazuje się, że konfrontacja ta ujawnia się w dziełach tak różnych jak Silmarillion Johna Ronalda R. Tolkiena, Czekając na Godota Samuela Becketta, wiersze Jerzego Lieberta czy abstrakcyjne obrazy Wasyla Kandyńskiego. Zaproponowany w książce układ referatów wynika z zastosowania dwóch kryteriów: chronologicznego i problemowego. Braliśmy też pod uwagę granicę między literaturą i sztukami wizualnymi. Staraliśmy się jednak unikać apriorycznych rozstrzygnięć.
Chcielibyśmy wyrazić wdzięczność wszystkim uczestnikom sesji białostockiej za ich udział we wspólnym, bardzo dla nas ważnym i inspirującym opisywaniu Boga artystów XX wieku. Dziękujemy również Recenzentowi niniejszego tomu: Pani Profesor Krystynie Jakowskiej za życzliwą lekturę materiałów konferencyjnych i cenne wskazówki redakcyjne.

* * *

Bóg artystów XX wieku

Wstęp

I. Bóg – między oczekiwanym i nieobecnym

*Daniel Kalinowski
Czy Franz Kafka wierzył w Boga?
*Tomasz Wiśniewski
Byt jako czekanie. Próba semiotycznej interpretacji „Czekając na Godota”
*Karolina Morawiecka
Głód Boga. Ewolucja w stronę sacrum w poezji Tadeusza Różewicza
*Bernadetta Żynis
Bóg Konwickiego – między stwarzanym a nieobecnym

II. Sacrum chrześcijan

*Dorota B. Klimanowska CSSF
Egzystencja jako przestrzeń dialogu z transcendentnym. Bóg Jerzego Lieberta
*Daria Mazur
Ocalający blask sacrum
*Marcin Lul
Mistyczne macierzyństwo w Zwiastowaniu Paula Claudela
*Dariusz Kulesza
Chrześcijański Odys Brandstaettera

III. Biblia, baśń, literatura

*Artur Kawiński
Sacrum w powieści Tolkiena
*Grażyna Lasoń-Kochańska
„Ona odbiera im imiona”. Bóg mężczyzny i kobiety w fantastyce
*Anna Nosek
Matka Boża w kontekście młodopolskiej ludowości i witalizmu.
„Panagia” Kazimiery Zawistowskiej
*Dariusz Konrad Sikorski
Bóg w XX-wiecznej literaturze polskich Żydów (zarys problematyki)

IV. Bóg w obrazie

*Anna M. Niedźwiedź
Sacrum w obrazie
*Marta Sawicka
Kandyńskiego religia nowa
*Agnieszka Rejniak-Majewska
Paula Klee wizja kosmiczna świata i „uczucie religijne” w jego filozofii tworzenia

V. Wobec zła

*Joanna Bielska-Krawczyk
Bóg, który ocala, a jego problematyczne wizerunki w twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego
*Adriana Warmbier
Przestrzenie sacrum w opowiadaniach Gustawa Herlinga-Grudzińskiego
*Mariola Marczak
Wobec zła. Obrazy upadku w sztuce filmowej

VI. Ku współczesności

*Adela Kuik-Kalinowska
W drodze do psychodelicznego satori. Poeci Beat Generation
*Lidia Perchacz
„Widz świata” szuka Boga? Wędrówki z Manuelą Gretkowską
*Mariusz Jakimowicz
W szczelinach świata. Duch i ciało w prozie Andrzeja Stasiuka

Indeks osób

* * *

Przesyłam informację o książce "Bóg artystów XX wieku". Poniżej podaje adresy internetowe naszego wydawnictwa, które są potrzebne przy zamawianiu książek.
ac-dw@uwb.edu.pl
www.wydawnictwo.uwb.edu.pl
Pozdrawiam
Marcin LUL

Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii

Uprzejmie informujemy, ze nakładem naszej Oficyny, ukazał się pierwszy, z pięciu, tom „Encyklopedii polskiej emigracji i Polonii”pod redakcja prof. Kazimierza Dopierały. Jest to pierwsze tego typu dzieło w literaturze polskiej i światowej. Obejmuje wszystkie skupiska emigracyjne i polonijne rozsiane po świecie. Dzieło w układzie alfabetycznym, w hasłach dotyczących instytucji, przeglądowych, biograficznych, geograficznych i terminologicznych próbuje oddać istotę emigracji i Polonii od jej początków do chwili obecnej. Encyklopedia nie jest tylko suchym zestawem haseł, lecz także zbiorem opracowań, mających charakter esejów. Szczególnie jest to widoczne w artykułach przeglądowych, w których unikano jednak wartościowania faktów. Opracowań do „Encyklopedii” dostarczyło ok. 120 osób z kraju i z zagranicy, wywodzących się z rożnych kręgów społecznych: naukowców, księży, literatów, dziennikarzy, lekarzy, etc. Wszystkie opracowania były weryfikowane, poprawione i autoryzowane.
Więcej informacji o „Encyklopedii” znajduje się na naszej stronie internetowej http://www.oficynamjk.com.pl/ksiazki.htm Cena każdego z tomów z przesyłka zwykła polecona wynosi: Europa 57 Euro lub równowartość w wymienialnej walucie kraju nabywcy, pozostałe kontynenty 63 USD lub równowartość w wymienialnej walucie kraju nabywcy. Zamówień można dokonywać listownie, telefonicznie, faxem lub e-mailem. Płatność czekiem, przelewem lub przekazem pocztowym. Przyjmujemy również płatności w złotówkach. W przypadku dodatkowych pytań prosimy o kontakt.

Z poważaniem
Mirosław KUCHARSKI
Wydawca
Oficyna Wydawnicza Kucharski
ul. Kameralna 6
87-100 Toruń
tel./fax (056) 62 198 62