Po stronie humanizmu

Bp Marek Jędraszewski*, 
"Wybrać większą wolność. Karol Wojtyła o człowieku", 
Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 2004

Dziewięć swoich najnowszych esejów zebranych w tomie "Wybrać większą wolność. Karol Wojtyła o człowieku" (Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 2004) bp Marek Jędraszewski poświęcił rozważaniom dotyczącym aktualnej sytuacji człowieka w świecie, powołując się na jego prawo do życia w godności i pokoju. Autorskie komentarze, zgodnie z sugestią tytułu książki, zostały wysnute wprost z cytatów myśli Jana Pawła II o osobie ludzkiej, jej łączności z prawdą i dążeniem do wolności, autentyczności, pełni; skłaniają do pogłębiania rozumienia przykazań Dekalogu.
Jak Adam, bohater dramatu Karola Wojtyły "Brat naszego Boga", którego postać kilkakrotnie w różnym kontekście przywołuje biskup Jędraszewski, każdy człowiek musi zmagać się z sobą o własny duchowy wizerunek, o sens i cel swojego istnienia. Na okładce książki "Wybrać większą wolność..." widnieje motyw labiryntu z posadzki katedry w Chartres - sugerujący, że człowiek to zagadka, tajemnica dla samego siebie. Adam (odbicie Adama Chmielowskiego - Brata Alberta - malarza, opiekuna bezdomnych) "wybrał większą wolność", uciszył niepokój duszy, znalazł swoją drogę ku Bogu; poświęcił sztukę malowania dla sztuki życia wśród najbardziej potrzebujących - taka była cena jego wyboru, jego wielkości, jaką zdobył przez poniżenie w swojej teraźniejszości. 
Czym zatem jest ta "większa wolność", próbuje dociec autor filozoficznych rozważań. Jak uświadomić sobie moment decydujący o kierunku naszych działań, by dramat zmagań człowieka o wartości i powinności nie dotyczył jedynie Dekalogu, lecz również Ewangelii? Odwołując się do słów Papieża z wypowiedzi "Ecclesia in Europa", biskup Jędraszewski zastanawia się z troską nad kondycją duchową współczesnego obywatela europejskiej wspólnoty, w której jednostka egzystuje w uzależnieniu od etycznej postawy społeczeństwa i środowiska. Autor przypomina jednocześnie o możliwości podjęcia dialogu osób i religii, narodów i światopoglądów, stwierdzając, że człowiek religijny (wierzący) nie może inaczej postrzegać przemian cywilizacyjnych - jedynie poprzez dialog oraz doznanie autentyczności, a więc dążenie do prawdy.
Ojciec Święty - zauważa dalej autor - często w swoich naukach zwraca się do chorych, słabych, cierpiących, w nich upatrując utraconą godność współczesnego świata uwikłanego w konflikty ideologiczne, przemoc i lekceważenie życia. W ten sposób przypomina nam, że moc cierpienia w odniesieniu do ofiary miłości ukrzyżowanego Jezusa wyznacza drogę człowiekowi wierzącemu. W swoim indywidualnym zmaganiu się z krzyżem każdy z nas może rozpoznać siebie jako dziecko Boże, które nie lęka się przemijania, bo jak napisał Jan Paweł II w "Tryptyku rzymskim": "to przemijanie ma sens", choć nieodłącznie związany jest z nim ból przemiany. 
Wolność powiązana z prawdą poprzez sumienie daje człowiekowi poczucie spełnienia i autentyczności. Wolność sumienia i otwarcie się na łaskę poznania prowadzą go ku Nieskończonemu. Jednakże nieustannie należy podejmować pielgrzymi trud - jak czyni to Papież - aby swoim życiem dawać świadectwo i poszerzać ludzkie możliwości poznania, by w przemieniającej się rzeczywistości odkrywać to, co niezmienne, wieczne, ostateczne.
Najnowsza książka biskupa Marka Jędraszewskiego kieruje zatem uwagę czytelnika na potrzeby duchowe współczesnego człowieka, wskazując na niedoskonałość jedynie naukowego doświadczenia. "Dzieje duszy" (doświadczenie metafizyczne i mistyczne) obywatela-chrześcijanina stają się dziś świadectwem godności i humanizmu początku XXI wieku, sam rozum nie wystarcza. Napisana zwięzłym, klarownym językiem publikacja ta okazuje się wnikliwym głosem w dyskusji o filozofii życia Europejczyka, który przeżywa dylemat: Jak dochować wierności tradycji, z której wyrósł, a jednocześnie być obecnym we współczesnym świecie konsumpcji, tradycję tę odrzucającym? Jak opisać duchowy byt człowieka i przeniknąć istotę człowieczeństwa, docierając do jej Boskich źródeł?
Czytelnik pozostaje z nie rozwiązanymi problemami - z ważną wszakże wskazówką, że tak jak w przypadku twórczości pisarskiej Papieża, także w życiu każdego z nas kolejne rozważania składają się na całościowe dzieło, na filozofię istnienia. Tak jak trzy utwory Jana Pawła II, zauważa autor, stanowią swoisty tryptyk myśli o człowieku, jego korzeniach i poznawczych możliwościach (dramat "Brat naszego Boga", filozoficzne refleksje "Osoba i czyn", poetyckie medytacje "Tryptyk rzymski") tak i my nie powinniśmy ustawać w pogłębianiu własnych przemyśleń - w poczuciu przynależności do świata rzeczy widzialnych i niewidzialnych, solidarnie stając po stronie humanizmu w obronie praw człowieka.
Odwołując się do poglądów myślicieli, filozofów kultury i pisarzy drugiej połowy XX wieku (G. Herlinga-Grudzińskiego, G. Marcela, J.-P. Sartre'a, P. Singera i innych) autor książki "Wybrać większą wolność..." zdaje się sugerować, że dążenie do zrozumienia istoty człowieka i jego miejsca w świecie nie może zmierzać inną drogą niż przez odpominanie świata kultury, w którym dojrzewają poglądy i kształtują się postawy, gdzie dorasta osobowość każdego z nas. Biskup Jędraszewski podkreśla: "Ojciec Święty stał się głównym orędownikiem prawdy o tym kulturalnym dziedzictwie Europy, którego nie można pojąć bez religii chrześcijańskiej" (s. 24). Wskazał w ten sposób politykom tworzącej się Unii Europejskiej, iż trafią w ślepą uliczkę, jeśli wartościom zdobytym i umocnionym przez kulturę chrześcijańską nie pozwolą zakorzenić się w transcendencji, by nadać im wymiar eschatologiczny.
Filozoficzne rozprawy biskupa Marka Jędraszewskiego z ostatnich lat to kolejny etap poszukiwań oblicza humanizmu, to zaproszenie do rozmowy o miejscu "człowieka myślącego" w naszej wspólnej rzeczywistości zagrożonej wyborczą koniunkturą i tymczasowością głoszonych koncepcji człowieka. Aby miała szansę bytu "cywilizacja miłości", by mogło się spełniać życie narodów w pokoju i godności, nie wolno ustawać w pytaniach o sens i cel wszelkich ludzkich działań. 

Teresa TOMSIA

Teresa Tomsia - poetka, eseistka, animatorka kultury; autorka tomików wierszy, m.in.: Wieczna rzeka (W drodze, 1996), Przed pamięcią (Ars Nova, 2000), Piękniejsze (Verlag im Wald, 2000), Skażona biel (Wydawnictwo SPP, 2004 - w przygotowaniu do druku). Mieszka w Poznaniu. www.teresatomsia.prv.pl e-mail: teresatomsia@wp.pl).

*Bp Marek Jędraszewski ukończył teologię w Arcybiskupim Seminarium Duchownym i na Papieskim Wydziale Teologicznym w Poznaniu; po święceniach kapłańskich w 1973 roku odbył studia filozoficzne w Rzymie; habilitację doktorską uzyskał na podstawie rozprawy "Jean-Paul Sartre i Emmanuel Levinas - w poszukiwaniu nowego humanizmu". Obecnie jest wykładowcą PWT w Poznaniu; autor wielu publikacji, m.in. monografii "Edyta Stein. Filozof i łaska wiary"(2003).