Żydzi i chrześcijanie w pierwszych wiekach Cesarstwa Rzymskiego

Historia dwóch pierwszych stuleci Cesarstwa Rzymskiego dowodzi, że religia rzymska nie była akceptowana w kręgach wyznawców religii monoteistycznych. Dwa powstania żydowskie z lat 66-74 i 132–135, krwawo stłumione przez Rzym, w dobitny sposób potwierdziły żydowską etniczną i religijną odrębność. Pierwsze powstanie zakończyło się podbojem Galilei przez cesarza Wespazjana, a następnie oblężeniem i zrujnowaniem Jerozolimy  (wraz ze Świątynią). Dokonały tego legiony rzymskie pod wodzą Tytusa w 70 roku n.e. Ponownie powstańcy żydowscy zbuntowali się przeciwko rzymskiej okupacji w 117 roku n.e. Jasne stało się wówczas, że okupanci mają w pogardzie Żydów i ich obyczaje religijne. Szczególny sarkazm pośród Rzymian wzbudzał tzw. odpoczynek szabatowy, obrzezanie natomiast było dla nich rodzajem dyshonoru (por. Tacyt „Historia” V). Rzymskie prawodawstwo przewidywało jednak wyjątki. Tolerowano żydowskie praktyki rytualne, prawo rzymskie zezwalało na obrzezanie chłopców z rodzin żydowskich, podobnie tolerowano żydowski monoteizm. Decjusz, cesarz rzymski w latach 249–251 i prześladowca chrześcijan, uczynił wyjątek dla Żydów w sprawie obowiązkowych ofiar publicznych składanym bogom. Żydowskie synagogi, na przykład w Sardes (obecnie na terenie Turcji), były publicznie uznanymi miejscami kultu. Albowiem specyficzna tradycja rodzinna i hierarchia społeczna wspólnot żydowskich dawały władzy rzymskiej możliwość kontroli środowisk żydowskich.
Chrześcijanie nie korzystali z takich przywilejów ani w sensie prawnym, ani w praktyce. Od 64 roku n.e. Rzymianie zaczęli dostrzegać, że chrześcijaństwo nie jest zwykłą żydowską sektą. Jego adeptów można było łatwo oskarżyć o pożar Rzymu i powstanie przeciwko Neronowi. Wspólnota chrześcijańska stała się przysłowiowym „kozłem ofiarnym”. Monoteizm chrześcijan był wyśmiewany w kręgach rzymskiej inteligencji (por. Minucjusz Feliks, „Oktawiusz” DL). Problem polegał na tym, że nie można go było odnieść do żadnego kręgu geograficznego lub tradycji etnicznej. Chrześcijaństwo połączyło osoby rożnych ras i narodowości. Wspólnoty chrześcijan gromadziły się w prywatnych miejscach, bez świadków z zewnątrz, dlatego wzbudzały liczne podejrzenia ze strony Rzymian. Władze, w razie potrzeby, łatwo mogły je uznać za zakazane.
Kościół pierwszych wieków nie akceptował kompromisów i wymagał od wiernych nieuczestniczenia w nabożeństwach pogańskich. Niedozwolona była praktyka spożywania mięsa ofiarnego, udział w rytuałach kultu domowego i pogrzebach pogańskich, a także w igrzyskach. W praktyce wykluczało to chrześcijan z jakiejkolwiek funkcji publicznej. Z powodu przelewu krwi, często w interesie pogańskiego cesarza, źle widziana była służba wojskowa. Życie chrześcijan w świecie rzymskim nie było więc łatwe. Kobiety, obcokrajowcy i niewolnicy, kategorie społeczne bez czynnego udziału w życiu publicznym, stanowiły więc naturalny pierwszy kręg wyznawców.
Rzym pierwszych wieków odrzucał eksluzywny monoteizm żydowski i uniwersalizm chrześcijański. Żyjący w II wieku historyk Tacyt, w związku z pożarem Rzymu w 64 roku, wprost oskarżał chrześcijan o „nienawiść do rasy ludzkiej”. Tego typu reputacja stała się przyczyną polityki represji ze strony władz rzymskich, a niejasne prawo pozwalało chrześcijan dość łatwo skazywać na śmierć. Mimo to rzymska administracja rzadko zezwalała na represje. Wspólnoty chrześcijańskie zyskiwały coraz większe wpływy. Dzieje cesarstwa przełomu II i III stulecia ukazują chrześcijan w otoczeniu dworu cesarskiego, mimo iż nie uchroniło to ich współwyznawców od akcji prześladowczych wskutek mściwych denuncjacji. Stąd chrześcijanie organizowali się w kolegiach, rodzaju stowarzyszeń religijnych, znanych także w kręgach innych kultów. Kolegia posiadały swoje kościoły i cmentarze. Akcje prześladowcze ze strony władzy miały charakter epizodyczny i zwykle lokalny. Dramat dotyczył zwykle tzw. ofiary za cesarza, więc odmowa ze strony chrześcijan była rodzajem politycznej apostazji, co w konsekwencji prowadziło do brutalnych, choć krótkotrwałych, prześladowań. Paradoksalnie wzmacniały one wspólnoty chrześcijańskie i Kościół, aż do momentu, gdy chrześcijaństwo stało się religią państwową w cesarstwie rzymskim w IV wieku.

Dariusz DŁUGOSZ

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 roku w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. „The Qumran Chronicle”, „The Biblical Archaeology Review”, „Przegląd Orientalistyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”.