Śmierć odkrywcy zwojów z Qumran

Józef Tadeusz MILIK (1922–2006)

W smutnej, deszczowej scenerii, w środę 11 stycznia, na paryskim cmentarzu Père Lachaise pożegnaliśmy polskiego uczonego – profesora Józefa Tadeusza Milika – zmarłego w piątek 6 stycznia 2006 roku, po długiej chorobie, w szpitalu w Antony. W nabożeństwie pogrzebowym, celebrowanym między innymi przez księży Falenczyka i Boeufspluega i uroczystym pożegnaniu Zmarłego uczestniczyła rodzina i grono wychowanków, a także przyjaciele odkrywcy i badacze rękopisów znad Morza Martwego (Qumran). Wśród qumranologów i archeologów w ostatniej drodze Profesora uczestniczyli między innymi: Fawzi Zayadine – Dyrektor Serwisu Starożytności Królestwa Jordanii, prof. André Lemaire i prof. Ernest-Marie Laperrousaz z Sorbony,  prof. Jean-Marie Dentzer z IFAPO w Bejrucie oraz prof. Javier Texidor z Collège de France.
Wszyscy przybyli podkreślali niezwykłą skromność śp. Tadeusza i jego umiłowanie prawdy oraz wielkie poświęcenie dla badań qumranologicznych, które w XX wieku ogromnie zdynamizowały studia biblijne, częstokroć mimo przysłowiowego „wiatru w oczy”. U kresu dekady wspólnej drogi żegnam mojego Starszego Przyjaciela, oddając ostatni hołd nie tylko wielkiemu polskiemu uczonemu, lecz najbardziej enigmatycznej postaci, która ogromnie odmieniła moje życie duchowe i potwierdziła potrzebę kontynuowania studiów archeologii biblijnej.
Józef Tadeusz Milik urodził się w 1922 roku w Seroczynie koło Sokołowa Podlaskiego. Ukończył naukę w Liceum im. Bolesława Prusa w Siedl­cach w 1939 roku, a następnie podjął studia teologiczne w Seminarium w okupowanej Warszawie. Kontynuował je od 1944 roku na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w zakresie filozofii i filologii polskiej. W 1946 roku otrzymał święcenia kapłańskie, a w latach 1946-1950 z ogromnym sukcesem kontynuował studia z filologii biblijnej w Rzymie na Papieskim Instytucie Biblijnym, gdzie opanował trzynaście języków starożytnych i sześć nowożytnych. Jego świetne pierwsze przekłady rękopisów znad Morza Martwego, odkrytych w 1947 roku w Qumran, zwróciły uwagę ówczesnego dyrektora Francuskiej Szkoły Biblijnej w Jerozolimie, dominikanina Rolanda de Vaux, który zaprosił w 1951 roku Milika, jako jedynego Polaka, do międzynarodowej grupy badaczy (Scrollery Team), do prac wykopaliskowych w Qumran (1951–56) i publikacji odkrytych tamże najstarszych rękopisów biblijnych Starego Testamentu (III wiek p.n.e. – I wiek n.e) oraz zbioru najtrudniejszych esseńskich tekstów apokryficznych.
Józef Tadeusz Milik, dzięki geniuszowi filologicznemu, stał się szybko „najwydajniejszym” badaczem najtrudniejszej grupy rękopisów esseńskich z Qumran, między innymi z Groty Nr 4 (4Q), których opublikował więcej niż inni pozostali członkowie zespołu (ponad 160 zwojów na około 800). W 1961 roku opublikował najbardziej enigmatyczny dokument, odkryty w Qumran (Grota 3) Zwój Miedziany (3Q15). W ekipie badaczy kierowanej przez Rolanda de Vaux był jego prawą ręką w zakresie prac wykopaliskowych i edycji zwojów. Po zakończeniu zasadniczych prac w Jerozolimie, w latach sześćdziesiątych powrócił do Francji, gdzie został dyrektorem studiów w CNRS i pracował tam aż do czasu swej emerytury w latach osiemdziesiątych. Wiosną 1990 roku, ze względu na zły stan zdrowia, przekazał część jeszcze niepublikowanych tekstów z Qumran grupie młodych badaczy, między innymi prof. James Vander Kam z USA: Księga Jubileuszy (4Q).
W uznaniu ogromnych zasług Milika dla studiów biblijnych i zwojów kumrańskich uhonorowały polskiego uczonego jednocześnie dwa ośrodki naukowe. Najpierw, w marcu 1991 roku, Uniwersytet Complutense w Madrycie zorganizował międzynarodowy kongres qumrański i odznaczył Milika Medalem Honorowym przekazanym w Ambasadzie Hiszpanii w Paryżu, po czym w październiku Komisja Orientalistyki PAN w Krakowie uczciła Profesora międzynarodowym kolokwium w Mogilanach i publikacjami pod redakcją Zdzisława Kapery z Instytutu Orientalistyki UJ w Krakowie. W 1996 roku ukazało się specjalne wydanie „Revue de Qumran” pod redakcją Emila Puecha ze Szkoły Biblijnej w Jerozolimie i Florentino Garcii Martineza z Uniwersytetu Katolickiego w Leuven, w całości dedykowane Profesorowi. W lipcu 1998 roku władze RP uczciły 75-lecie Profesora Krzyżem Oficerskim Orderu Zasług dla Polskiej Nauki i Kultury wręczonym przez prof. Bronisława Geremka w Ambasadzie RP w Paryżu. Następnie 16 kwietnia 1999 roku paryska Stacja Naukowa PAN pod dyrekcją Henryka Ratajczaka złożyła naukowy hołd polskiemu uczonemu międzynarodowym kolokwium kumranologów i publikacją „J. T. Milik et le cinquantenaire de la decouverte des manuscrits de la mer Morte de Qumran” [J. T. Milik i pięćdziesięciolecie odkrycia manuskryptów nad Morzem Martwym w Qumran] (Warsza­wa 2000) pod redakcją niżej podpisanego.
Rok 2003 stanowiący 25-lecie pontyfikatu Jana Pawia II był ostatnią okazją, by choć symbolicznie uczczcić ogromne zasługi dla światowych studiów biblijnych profesora Józefa Tadeusza Milika. Stało się to możliwe dzięki dyplomatyznej interwencji nuncjusza apostolskiego przy UNESCO w Paryżu, mgra Lorenzo Frany, który powierzył mi w kwietniu 2003 roku Srebrny Medal 25-lecia Pontyfikatu Jana Pawia II, jako wyraz uznania Stolicy Apostolskiej dla Józefa Tadeusza Milika. Pamiętam ogromne wzruszenie Profesora, gdy wieczorem w czwartek 17 kwietnia 2003 przed Wielkanocą, przekazałem jemu, ciężko schorowanemu, Papieski Medal z Watykanu. Polski Papież, jego misja i pielgrzymki, zwłaszcza do ojczyzny, były częstym tematem naszych konwersacji w domu śp. Tadeusza, który stale interesował się niezwykłą osobowością Jana Pawia II, równie jak on sam schorowanego, lecz mocnego intelektem i duchem.
Ostanie lata, znaczone nadwątlonym zdrowiem Profesora, były czasem ojcowskich spotkań i licznych rozmów o biblistyce i nowych badaniach nad rękopisami z Qumran. Pan Tadeusz do końca pracował i studiował, między innymi inskrypcje fenickie. Nie brakło często także gorzkich uwag o światowej polityce i sytuacji w Kraju, do którego Profesor nie mógł już pojechać. Szkoda Panie Tadeuszu, że nie doczekaliśmy letnich mistrzostw świata w piłce nożnej. Mnie towarzyszy nasza wspólna fotografia, która sprowokowała kogoś do pytania: czy to twój ojciec?... Nie zaprzeczyłem. Dla świata studiów biblijnych i qumranologów śmierć profesora Józefa Tadeusza Milika jest niepowetowaną stratą.

Dariusz DŁUGOSZ

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 roku w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. „The Qumran Chronicle”, „The Biblical Archaeology Review”, „Przegląd Orientalistyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”.