Qumrańskie dylematy

pamięci Józefa Tadeusza MILIKA (1922-2006)

Paryska oficyna „Non lieu” opublikowała nową pracę profesora Laperrousaza „Qumrân et ses manuscrits de la mer Morte” [Qoumrân i rękopisy znad Morza Martwego].
Ernest-Marie Laperrousaz, historyk i archeolog starożytnego Bliskiego Wschodu, jest profesorem Sekcji Religioznawstwa na paryskiej Sorbonie, specjalistą archeologii Jerozolimy, od 1970 roku uczestniczy regularnie w pracach prowadzonych w Jerozolimie. W latach 1950-1956 pracował na Uniwersytecie Kairskim, jednocześnie był stypendystą Francuskiej Szkoły Biblijnej i Archeologicznej w Jerozolimie. Brał aktywny udział w pracach wykopaliskowych w Qumran i w Masadzie. Był także prezesem Towarzystwa Studiów Żydowskich i Francuskiego Towarzystwa Historii Religii (Towarzystwo Ernesta Renana).
W swojej najnowszej pracy podejmuje kwestie związane z odkryciami archeologicznymi w Qumran, ich identyfikacją i opracowaniem wyników badań. Przypomina również zasługi polskiego, zmarłego w styczniu bieżącego roku badacza. Historia odkryć nad Morzem Martwym sięga wiosny 1947 roku, kiedy to młody beduin z plemienia Tâamireh, Mohammed ed-Dib (po arabsku wilk), poszukując zaginionej owcy odnalazł w grocie starożytne teksty zawinięte w lniane płótno i umieszczone w glinianych dzbanach. Znaleziskiem zainteresowali się: antykwariusz Kando z Betlejem i prof. Lipa Sukenik z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Wykopaliska w Khirbet Qumrân powierzono dyrektorowi Francuskiej Szkoły Biblijnej i Archeologicznej w Jerozolimie, ojcu Rolandowi de Vaux i dyrektorowi Departamentu Starożytności Jordanii, Lankasterowi Hardingowi. W Jerozolimie powołano międzynarodowy zespół badaczy, zasadniczą rolę odegrał w nim absolwent Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Papieskiego Instytutu Biblijnego w Rzymie Józef Tadeusz Milik.
Wykopaliska archeologiczne w latach 1949-1958 objęły rozległy obszar od Khirbet Qumrân do Ras Feskkha, gdzie przebadano 275 grot, z których jedynie w jedenastu, oznaczonych 1Q-11Q, odnaleziono fragmenty około 800 rękopisów. Prace archeologiczne skupiły się na obszarze Khirbet Qumrân, identyfikowanym z żydowską sektą religijną esseńczyków, znaną z literatury antycznej, między innymi z dzieł Józefa Flawiusza, Filona z Aleksandrii i Pliniusza Starszego.
W trakcie wykopalisk odkryto w Qumran, na pobliskim cmentarza, około 1200 grobów, z których przebadano 50. W pobliskich grotach, oprócz fragmentów rękopisów, odnaleziono ceramikę, monety, obiekty codziennego użytku. Fragmenty około 800 zidentyfikowanych manuskryptów zdeponowano w Muzeum Rockefellera (Palestyńskie Muzeum Archeologii) i w Sanktuarium Księgi, specjalnie skonstruowanym przy Muzeum Izraela w Jerozolimie.
Wśród odnalezionych fragmentów, spisanych po hebrajsku, aramejsku i grecku, około 200 to egzemplarze niemal wszystkich ksiąg Starego Testamentu (Biblii Hebrajskiej), z wyjątkiem Księgi Estery, datowanych na II wiek p.n.e. – I wiek n.e. Odkrycie umożliwiło ogromny postęp w badaniach biblijnych, w studiach nad językiem hebrajskim i aramejskim, nad tzw. Kodeksem z Kairu z IX wieku. Pozostałe rękopisy to inspirowane Biblią komentarze, reguły zgromadzenia esseńskiego, hymny, psalmy i teksty apokryficzne (między innymi Księgi Jubileuszy i Henocha, której publikacji dokonał Milik).
Profesor Laperrousaz podejmuje otwarcie problem „skandalu publikacji rękopisów z Qumran”. Siedem pierwszych zwojów z sektora izraelskiego opublikowano w Ameryce i Izraelu, natomiast opóźnienie publikacji zwojów pozostających w Jordanii, do wojny arabsko-żydowskiej 1967 roku, wynikało między innymi z ograniczenia liczby badaczy. Nie było ingerencji Watykanu i Izraela, rzekomo obawiających się teologicznych i politycznych konsekwencji dla chrześcijaństwa i judaizmu. Edycje rękopisów znad Morza Martwego [Discoveries of Judean Desert] powierzono międzynarodowemu, pięćdziesięcioosobowemu zespołowi, którym kieruje prof. Emmanuel Tov z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. W 1991 roku Biblioteka Huntington w Kalifornii opublikowała 3000 fotografii rękopisów z Qumran, a badacze z Hebrew Union College wydali wstępną edycję zwojów. W 1993 roku holenderska oficyna „Brill” wydała zbiór 5200 zdjęć na mikrofilmach, wraz z katalogiem-konkordancją zwojów znad Morza Martwego. Obecna edycja DJD liczy około 40 tomów i rozwiewa wiele wcześniejszych spekulacji. 
Badania nad rękopisami z Qumran pozwoliły ustalić rolę mistycznej postaci założyciela sekty esseńczykow, Mistrza Sprawiedliwości. Początków osiedla w Qumran upatruje się na około rok 100 p.n.e., jego śmierć nastąpiła prawdopodobnie na wygnaniu w Damaszku, około roku 63 p.n.e., za sprawą dynastii hasmonejskiej z Jerozolimy. Liczne teksty z Qumran („Regula Zgromadzenia”) są odbiciem organizacji, rytu i dogmatyki sekty esseńskiej. Wobec licznych, niekompetentnych, nagłośnionych medialnie publikacji należy definitywnie stwierdzić, że Mistrz Sprawiedliwości i esseńczycy nie mają nic wspólnego z gminą chrześcijańską. Osoby i imienia Jezusa z Nazaretu, Jana Chrzciciela czy Apostołów nie odnajduje się w żadnym tekście z Qumran. Podobnie wygląda sprawa ze wspólnotami żydowskimi – saduceuszy, faryzeuszy lub zelotów. Relacje wspólnoty qumrańskiej z ówczesną hierarchią w Świątynią, jeśli chodzi o doktrynę i obrzędy religijne, były mocno zantagonizowane.
Książka profesora Laperrousaza podejmuje także problem Zwoju Miedzianego odkrytego w Grocie 3Q w Qumran w marcu 1952 roku przez francuskiego badacza Henri de Contenssona. Tekst wyryty na miedzianych blachach, długości około 2, 3 metra, zawiera listę 64 kryjówek rozsianych w okolicach Jerozolimy i Qumran. Jego publikacji dokonał Milik w 1962 roku, datując Zwój Miedziany na początek II wieku, co dowodzi, że nie ma on nic wspólnego z esseńczykami. Na tej bazie Ernest-Marie Laperrousaz formułuje hipotezę, że Zwój Miedziany (3Q15) został umieszczony w Qumran przez Szymona Bar Kochbę w trakcie powstania żydowskiego przeciw Rzymowi w latach 132-135, kiedy powstańcy musieli opuścić Jerozolimę. Warto nadmienić, że paryskie Muzeum Luwru posiada kopię Zwoju Miedzianego, którego ekspozycję przewidziano na 2009 rok w sekcji antycznej (Syria-Palestyna). Zapewne będzie to okazja do uczczenia ogromnego dorobku Józefa Tadeusza Milika.

Dariusz DŁUGOSZ

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 roku w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. „The Qumran Chronicle”, „The Biblical Archaeology Review”, „Przegląd Orientalistyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”.

42-2-3-1.jpg (71619 Byte)


Na ilustracji:

Okładka
książki
"Qumran
i rękopisy
znad
Morza
Martwego"

(2006)


© Recogito, Rafaliga