Świat Fenicjan i studia biblijne

Cywilizacja fenicka jest tematem wznowionej, wydanej przez paryską oficynę "Hachette", zbiorowej publikacji noszącej tytuł „L’Univers Phénicien” [Świat Fenicjan]. Jej autorzy to specjaliści w dziedzinie studiów historyczno-archeologicznych, zajmujący się basenem Morza Środziemnego. Michel Gras jest historykiem i archeologiem, profesorem Szkoły Francuskiej w Rzymie. Pierre Rouillard jest członkiem Casa Velasquez w Madrycie i badaczem w CNRS. Javier Teixidor to profesor Collège de France i semiolog. 
W okresie od XI do VI wieku p.n.e. Fenicjanie dokonali kolonizacji basenu Morza Środziemnego, od Wybrzeży Libanu aż po Italię, i dalej – od Kartaginy po brzegi Hiszpanii. Byli doskonałymi kupcami, zakładali miasta-państwa, pozostawili po sobie handlowe enklawy i cmentarzyska. Przejęli i udoskonalili wcześniejszy system pisma alfabetycznego Kananejczyków, zasłynęli jako wspaniali żeglarze i odkrywcy. 
W pierwszej części książki, zatytułowanej „Historia nauki”, prześledzić możemy dzieje naukowych studiów semickich w zakresie kultury fenickiej. Początki to badania ks. Jana Jakuba Barthélémy’ego, który w 1758 roku w paryskiej Akademii Inskrypcji i Literatury przedstawił swoje „Refleksje o niektórych zabytkach fenickich i ich alfabecie”. Ponad sto lat później w 1867 roku Ernest Renan zainaugurował wielką serię „Corpus Inscriptiorum Semiticarum”, która była odpowiedzią nauki francuskiej na znakomite publikacje niemieckie Theodora Mommsena z Akademii Berlińskiej: korpusy inskrypcji greckich (1828) i łacińskich (1863). 
Wówczas zapoczątkowane zostały badania archeologiczne na Cyprze, skąd w 1862 Melchior de Vogüe sprowadził pierwszą kolekcję antyków do Muzeum Luwru. Renan z polecenia Napoleona III, na przełomie 1860 i 1861 roku, kierował „misją odkrywczą”  w Fenicji, natomiast w badaniach epigraficznych wyróżnił się Charles Clermont-Ganneau (1846-1923). Ważną rolę, jeśli chodzi o badania w Kartaginie, odegrał biskup Algieru ks. Charles Lavigerie, który powierzył pionierską misję wykopaliskową księdzu Louisowi Alfredowi Delattre, ten zaś poświęcił jej całe dorosłe życie i od roku 1878 prowadził tam badania aż do swojej śmierci w roku 1932. 
Z początkiem XX wieku badania objęły ważne centra ekspansji fenickiej, czyli wybrzeża Hiszpanii, Sardynii i Sycylii oraz Malty. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku powstały nowe stanowiska archeologiczne na Cyprze (Kition), w Maroku (Mogador) oraz w hiszpańskiej Andaluzji (Almuñecar i Toscanos). Od 1987 roku na terenie Kartaginy badania prowadzą niemieccy uczeni. Mimo ogromnych osiągnięć, wciąż nie potrafimy dokładnie powiedzieć, czym była kultura fenicka na ogromnym i zróżnicowanym kulturowo obszarze Środziemnomorza.
W drugiej części książki możemy śledzić dzieje cywilizacji, której początki łączą się z najazdem Ludów Morza w XII wieku p.n.e. Badania archeologiczne dotyczące tego okresu potwierdzają zniszczenia miast: Ugarit, Byblos i Tyr na wschodnim wybrzeżu Morza Środziemnego. Istotną rolę w ich identyfikacji odgrywają źródła greckie i rzymskie, takich autorów starożytnych jak Herodot, Strabon i Pliniusz. Z kolei badania nad początkami alfabetu fenickiego w Byblos zostały poparte studiami pisma ugaryckiego i starohebrajskiego. Mimo podobieństw tych języków zauważalne są istotne różnice leksykalne i gramatyczne. Najstarsze inskrypcje z około 1100 roku p.n.e., zawierające alfabet fenicki, odnaleziono na południu Libanu. Inskrypcje znajdujące się na ostrzach włóczni zawierają aluzje, skłaniające do stwierdzenia, iż są one pochodzenia sydońskiego. W badaniach filologicznych dużą rolę odgrywają inskrypcje spoza terenu Libanu, na przykład pochodzące z Kilamuwa w północnej Syrii (IX wieku p.n.e.) i z Karatepe w południowej Turcji (VIII w p.n.e.). Potwierdzają one przypuszczenia, że ekspansja języka i kultury fenickiej we wschodnim basenie Środziemnomorza ciągle postępowała. 
Po prezentacji najważniejszych miast fenickich, takich jak Byblos, Sydon, Tyr i Sarepta (miast znanych z Biblii), książka zapoznaje nas z historią kolonizacji fenickiej i ekspansji handlowej od XI do VI wieku p.n.e. Fenicjanie dotarli do Gibraltaru i Kadyksu u wybrzeży Atlantyku. Ślady osadnictwa i kultury fenickiej odnaleziono na Malcie, Sardynii i Sycylii. Badania archeologiczne potwierdzają, że Fenicjanie zakładając swoje handlowe przyczółki, dali początek wielu miastom Środziemnomorza. Trudności z identyfikacją napotyka się niekiedy na obszarach, gdzie, paralelnie, następowała infiltracja kultury i handlu przez Greków, mimo iż Fenicjanie pierwsi kolonizowali zachodnie obszary ówczesnego świata. Warto wspomnieć, że najstarsze ślady osiedli fenickich w Andaluzji sięgają początków VIII wieku p.n.e. Fenicjanie rozwinęli liczne kontakty handlowe z całym obszarem Bliskiego Wschodu i Egiptu oraz Cypru, co potwierdzają różnego rodzaju znaleziska ceramiczne; handlowali także z ówczesnym Zachodem, na co wskazują odkrycia w dawnych kopalniach Tunezji, Sardynii, Sycylii i Hiszpanii, czyli na terenach, gdzie zajmowano się również obróbką metali i minerałów, takich jak złoto, srebro, miedź, żelazo i ołów.

Dariusz DŁUGOSZ

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 roku w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. „The Qumran Chronicle”, „The Biblical Archaeology Review”, „Przegląd Orientalistyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”.