W poszukiwaniu historycznych źródeł biblijnego Izreala

Paryskie wydawnictwo „Bayard Press” opublikowalo kolejny numer pisma „Le monde de la Bible” (nr 75, styczeń-luty 2007), poświęcony historycznym źródłom biblijnego Izraela (s. 14-43). Otwiera je artykuł redaktora pisma, Jean-Luca Pouthiera, który wskazuje na fundamentalny charakter badań biblijnych i archeologicznych, dotyczących najstarszych dziejów Izraela. Wśród autorów tego bogato ilustrowanego zeszytu znajdują się specjaliści biblistyki, archeologii Ziemi Świętej oraz badań paleograficznych:

- Jean-Louis Ska, jezuita, profesor Starego Testamentu w Papieskim Instytucie Biblijnym w Rzymie, specjalista w badaniach nad Pięcioksięgiem.
- Thomas Römer jest profesorem Biblii Hebrajskiej na Wydziale Teologii w Uniwersytecie w Lozannie, autorem książki „Mojzesz” (2002).
- André Lemaire jest profesorem paryskiej École Pratique des Hautes Études, specjalistą paleografii i epigrafii hebrajsko-aramejskiej.
-  Jacques Briend jest profesorem Starego Testamentu w paryskim Instytucie Katolickim, dyrektorem Muzeum Biblii (archeologia Izraela).
- Estelle Villeneuve jest badaczem CNRS (ma za sobą pracę przy wykopaliskach archeologicznych w Syrii, Jordanii i Libanie).

„Od kiedy mówi się o Izraelu” – to tytuł wywiadu z Jean-Louis Ska, w którym francuski badacz wskazuje na istotne zmiany w biblistyce w ciągu ostatniego półwiecza. Dowodem na to mogą być dwie skrajnie odmienne interpretacje Starego Testamentu: pierwsza, należąca do amerykańskiej szkoły założonej przez Williama Foxwella Albrighta, zakładająca wierną zgodność Biblii i archeologii oraz druga, pochodząca z duńskiej szkoły w Kopenhadze, negująca historyczność biblijnych ksiąg hebrajskich. Inni specjaliści, jak profesor Pierre de Miroschedji z CNRS w Paryżu, upatrują początków Izraela u schyłku epoki żelaza w XII wieku p.n.e., z kolei prof. Israel Finkelstein z Tel-Awiwu powstanie Izraela datuje na późną epokę królewską, na czasy Jozjasza (VII wieku p.n.e.). Debata naukowa trwa nadal, wzbogacają ją nowe odkrycia archeologiczne (Megiddo, Jerycho, Pustynia Judzka). Thomas Römer zwraca uwagę na podwójny opis początków biblijnego Izraela. Jego zdaniem istnieją pewne sprzeczności w relacji Starego Testamentu, być może jest to świadectwo pochodzące z dwóch różnych źródeł historycznych. Czytamy bowiem o pokojowym osadnictwie hebrajskich patriarchów w Kanaanie pośród innych ludów, a z kolei Księgi Wyjścia i Jozuego opisują rychły podbój Ziemi Świętej w nawiązaniu do Przymierza Mojżesza na Synaju. Na historyczności biblijnej Księgi Jozuego skupia się Jacques Briend, wykazując przy tym, że jej pierwsza część (rozdziały 1-12) opisuje podbój Kanaanu przez Izraelitów, zaś krytyczna lektura tekstu dowodzi, iż ma on bardziej liturgiczny niz historyczny charakter, wymaga zatem detalicznej analizy, tak w odniesieniu do historii jak i archeologii dawnego Izraela u schyłku epoki żelaza (XII wiek). 
Najnowsze badania André Lemaire’a, dotyczące źródeł pisanych, paleografii i epigrafii hebrajsko-aramejskiej, są tematem kolejnego artykułu. Autor tekstu uwypukla fakt, że najstarsze inskrypcje hebrajskie pochodzą już z X wieku p.n.e., ale ich rozwój przypada na VIII wiek p.n.e., kiedy to wyraźnie różnią się one od tekstów fenickich, aramejskich i filistyńskich, przede wszystkim liczbą i charakterem paleografii. Od tej epoki liczba inskrypcji pozabiblijnych poświadcza rozwój pisma w użyciu administracji królewskiej biblijnego Izraela.
Rozwój archeologii biblijnej jest tematem artykułu Estelle Villeneuve, poświęconego archeologicznym odkryciom w biblijnym Jerychu, identyfikowanym ze stanowiskiem Tell es-Sultan już w początkach prac wykopaliskowych u schyłku XIX wieku (W.F. Petrie). Najnowsze badania sondażowe prowadziła ekipa włosko-palestyńska w latach 1998-2000, jednak ich rezultaty wymagają jeszcze niezależnych analiz.
W konkluzji Jacques Briend podkreśla, że w okresie schyłkowego żelaza, czyli podboju Kannanu, starożytni Izraelici z pewnością zamieszkiwali obszar Ziemi Świetej. Potwierdza to fakt istnienia licznych osiedli izraelskich, ale trzeba też zapytać o znaczenie kultu, o osadnictwo na wschód od Jordanu.
Styczniowo-lutowy „Świat Biblii” zawiera także dwa fotoreportaże pochodzące z paryskich, archeologicznych wystaw czasowych. Pierwsza ekspozycja w Muzeum Guimet (czynna do 30 kwietnia) ukazuje „Skarbiec z Kabulu” w Afganistanie, odkryty w sejfie Banku Narodowego w kwietniu 2004 roku. Skarb archeologii z regionu Baktriany, zawierający około 20 tysięcy eksponatów, zdeponowano tam w 1988 roku w okresie rządu reżimu Talibów. W 2001 roku wysadzili oni w powietrze monumentalne posągi Buddy w Bamiyan. Z ocalałego skarbu, z Kabulu do Paryża sprowadzono 220 cennych obiektów pochodzących z czterech wykopalisk: w Fulol, Aï-Khanoum, Tillia-Tepe i Bagram. Paryska ekspozycja afgańskiego skarbu jest pokłosiem długoletniej współpracy archeologów francuskich z uczonymi afgańskimi, datowanej od 1922 roku. Druga wystawa, „Zatopiony skarb Egiptu” (prezentowana w Grand Palais do 16 marca), przedstawia podwodne eksponaty, odkryte w Heraklejon i Kanopie oraz w Zatoce Abukir i Aleksandrii przez ekipę Francka Goddio, amatora egiptologii i twórcy Europejskiego Instytutu Archeologii Podwodnej.

Dariusz DŁUGOSZ

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 roku w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. „The Qumran Chronicle”, „The Biblical Archaeology Review”, „Przegląd Orientalistyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”.