Józef Flawiusz – rzymski Żyd

Józef Flawiusz, żyjący w I wieku rzymski historyk żydowskiego pochodzenia, był świetnym dyplomatą i wybitnym strategiem. Jego dzieła, obok Nowego Testamentu, są unikalnym świadectwem pochodzącym z epoki mesjanizmu, z okresu wojny między Rzymem a Jerozolimą (66-74 rok n.e.), mówiącym o życiu Jana Chrzciciela, Jezusa z Nazaretu i Jakuba. 
Jego literacką biografię „Flavius Josèphe. Un juif dans l’Empire romain” [Józef Flawiusz. Żyd w Imperium Rzymskim], autorstwa Patricka Banona, opublikowała paryska oficyna „Presses de la Renaissance”. 
Patrick Banon jest pisarzem i eseistą specjalizującym się w studiach religioznawczych i badaniach nad monoteizmem. Opublikował wiele prac z tej dziedziny, między innymi: „Etemenanki, le secret de la tour de Babel” [Etemenanki, tajemnica wieży Babel] (2003) oraz „Signes et symboles religieux” [Znaki i symbole religijne] (2005). Tym razem dokonał literackiej syntezy, odnoszącej się do życia i dzieła historyka żydowskiego Józefa Flawiusza. 
Biografia Flawiusza jest bogato udokumentowana. Autor ukazuje ewolucję postaw i trudnych, acz skutecznych życiowych wyborów żydowskiego historyka. Śledzić też możemy dzieje Judei okupowanej przez Rzymian. Pisarz stawia sobie i czytelnikom pytanie: jak Józef Flawiusz, który był obecny na wszystkich frontach wojny, zdołał przeżyć hekatombę narodu żydowskiego i upadek świątyni w Jerozolimie. 
Józef Flawiusz, syn Mattatiasza, urodził się w 37 roku w Jerozolimie w rodzinie pochodzenia kapłańskiego i zarazem królewskiego. Wcześnie, bo w wieku 13 lat, z uwagi na znajomość Prawa Mojżeszowego (Tory), zdobył zaufanie w kręgach ludzi związanych ze świątynią w Jerozolimie. Swój dyplomatyczny talent potwierdził podczas swojej pierwszej misji w Rzymie, dotyczącej uwolnienia przetrzymywanych w charakterze zakładników kapłanów. Spełniło się jego proroctwo, wypowiedziane wobec Wespazjana podczas wojny żydowskiej, gdy upadała twierdza Jotapaty, iż zdobędzie on władzę cesarską. Był pierwotnie przywódcą powstania żydowskiego w Galilei, po czym stanął po stronie Rzymian. Przeżył śmierć bliskich, upadek Jerozolimy i zburzenie Świątyni. Został uznany za zdrajcę Judei. Ostatnie lata życia spędził w Rzymie u boku swoich cesarskich protektorów Flawiuszy, Wespazjana i Tytusa. Wtedy właśnie skupił się na swoim dziele, opisując dzieje dawnego Izraela, od początków do wybuchu wojny żydowskiej w 66 roku („Dawne dzieje Izraela” w tłumaczeniu Zygmunta Kubiaka i Jana Radożyckiego – 1979). Następnie napisał historię wojny żydowskiej przeciw Rzymowi („Wojna żydowska” w tłumaczeniu Jana Radożyckiego – 1980). Na koniec pozostawił potomnym dzieło apologiczne, broniące podstaw judaizmu po upadku Jerozolimy i Świątyni, „Przeciw Apionowi” oraz „Autobiografię” (w tłumaczeniu Jana Radożyckiego – 1986). Zmarł około 97 roku.
Dla dziejów pierwotnego chrześcijaństwa jego dzieła mają olbrzymie znaczenie, nade wszystko jako źródło historyczno-literackie, napisane przez zlatynizowanego Żyda. Dzięki niemu otrzymaliśmy opis trzech postaci: Jezusa z Nazaretu (tzw. Testimonium Flavianum) w dziele „Dawne dzieje Izraela” (18, 3, 3) oraz Jana Chrzciciela (tamże 18,5,2), a także Jakuba Apostoła (tamże 20, 9, 1). Prace Józefa Flawiusza stanowią podstawę dla licznych studiów biblijnych Starego i Nowego Testamentu, uzupełniają naszą wiedzę o środowisku biblijnego Izraela w okresie kształtującego się chrześcijaństwa i upadku Świątyni w Jerozolimie. Liczne wykopaliska archeologiczne (Masada, Jerozolima) i słynne odkrycia rękopisów znad Morza Martwego potwierdzają autentyczność relacji historyka żydowskiego.
Książka Patricka Banona „Józef Flawiusz. Żyd w Imperium Rzymskim” adresowana jest do szerokiego kręgu odbiorców. Wypada wyrazić nadzieję, iż dotrze również do Polski. Polskim czytelnikom warto przy okazji przypomnieć inną, tym razem naukową biografię, autorstwa prof. Mireille Hadas-Lebel z Sorbony: „Józef Flawiusz. Żyd rzymski” (wydaną po polsku w serii „Nowa Marianna” – Volumen, Warszawa 1997). Mireille Hadas-Lebel jest specjalistką studiów hebrajskich, zajmuje się również dziełem Józefa Flawiusza – postacią barwną i kontrowersją, której zawdzięczamy dzieje biblijnego Izraela i początków chrześcijaństwa.

Dariusz DŁUGOSZ

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 roku w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. „The Qumran Chronicle”, „The Biblical Archaeology Review”, „Przegląd Orientalistyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”.