Ewangelie apokryficzne w chrześcijaństwie

W bogatej literaturze apokryficznej pierwszych wieków chrześcijaństwa spotykamy również ewangelie napisane przez anonimowych autorów. Przedstawiają one epizody z życia Jezusa z Nazaretu pominięte w czterech ewangeliach kanonicznych. Właśnie „Ewangelie apokryficzne” stały się tematem nowej publikacji Madeleine Scopello, badaczki CNRS, specjalistki od gnozy i manicheizmu, współpracowniczki pisma „Le Monde de la Bible”. Książkę wydała paryska oficyna „Plon”.  
Ewangelie apokryficzne zaczęły się pojawiać pod koniec I wieku i tworzono je aż do III wieku. Przypuszcza się, że niektóre z nich powstały w tym samym okresie, co teksty kanoniczne. Napisane były w języku greckim, dominującym na wschodzie basenu Morza Śródziemnego. Z czasem dokonano wiele przekładów na koptyjski, syriacki, etiopski, oraz gruziński, armeński i arabski, czyli języki pierwszych wspólnot chrześcijańskich. Literatura apokryficzna znalazła mocny grunt w ruchu gnostyckim, żywotnym w II-IV wieku, kiedy to usiłowano podważyć niektóre kościelne dogmaty. Teksty gnostyckie, które odkryto w Egipcie w XX wieku, miały na celu przekazanie „ukrytych” wypowiedzi Jezusa, odnoszących się do uprzywilejowanych uczniów. Zawierając wiele nieznanego materiału, dotyczącego tak publicznego jak i prywatnego życia Jezusa, apokryfy inspirowały ludową tradycję i kształtowały chrześcijańską ikonografię. 
Wiele apokryfów długo krążyło po chrześcijańskim świecie. Definitywnie wykluczono je z kanonu Nowego Testamentu w IV wieku. Termin „apokryf” pochodzi z greckiego apokryfon, oznaczającego „ukryty, tajemny”. Dlaczego zatem użyto takiego terminu na oznaczenie owego kręgu literatury chrześcijańskiej? Uważano wówczas, że pewna wiedza ezoteryczna dotycząca nauki Jezusa, w okresie od zmartwychwstania do wniebowstąpienia, była przeznaczona jedynie dla wąskiego kręgu „wtajemniczonych”. Kościół pierwszych wieków walczył z ruchem gnostyckim, między innymi piórem Ireneusza, biskupa Lyonu, który około roku 180, broniąc kanonu czterech Ewangelii, wystąpił przeciwko propagowaniu apokryfów. On to właśnie pierwszy użył słowa „kanon”, oznaczającego „regułę”, a więc model normatywny dla tekstów nowotestamentowych. Do najstarszych zalicza się tak zwany Fragment Muratoriego z końca II wieku, prezentujący wszystkie teksty Kościoła zachodniego oraz teksty polemiczne. Ostatecznie chrześcijański kanon biblijny ukształtował się w IV wieku, kiedy to w 367 roku Atanazy z Aleksandrii wymienia 27 ksiąg Nowego Testamentu, a ową kanoniczną listę 27 ksiąg potwierdza dekret rzymskiego papieża Damazego z 382 roku.

Dariusz DŁUGOSZ

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 roku w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. „The Qumran Chronicle”, „The Biblical Archaeology Review”, „Przegląd Orientalistyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”.