Biblie żydowskie w pierwszym tysiącleciu

Kiedy rodziło się chrześcijaństwo, Żydzi byli już osiedleni na terenach Egiptu, Syrii oraz Babilonii. Organizowali swoje wspólnoty w Rzymie i zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego, gdzie powstawały nowe tłumaczenia Pisma świętego.
Pierwsze przekłady to grecka Septuaginta, a także próby tłumaczeń na łacinę niektórych części Biblii. Od II wieku p. Chr. Samarytanie posiadali swoją wersję Pięcioksięgu (gr. Pentateuch), której kanoniczność uznawali wyłączając resztę ksiąg Pisma świętego. Pięcioksiąg w wersji samarytańskiej zapisano w piśmie paleo-hebrajskim, a następnie przetłumaczono go na język aramejski (targumy).
Targumy (tłumaczenia) są więc aramejskimi wersjami Biblii i stanowią dzieło wspólnot żydowskich w Palestynie i Babilonii. Tłumaczenia aramejskie łączą w sobie cechy wierności hebrajskiemu oryginałowi, ale i stanowią próby parafrazowania. Odegrały one poważną rolę w praktyce kultowej i edukacji religijnej wspólnot żydowskich na obczyźnie nie posługujących się na co dzień językiem hebrajskim. Istnieją liczne targumy Pięcioksięgu Mojżeszowego, Ksiąg Proroków i Pism (hagiografów), jednak początki ich naukowej edycji w ramach Biblii rabinicznej sięgają XV wieku.
Wcześniej, w dziesiątym stuleciu, podjęto się żydowskiego przekładu Biblii na język arabski, którego autorem był Saadiah, Żyd pochodzący z Egiptu, który był rektorem żydowskiego uniwersytetu w Bagdadzie. W odróżnieniu od innych autorów średniowiecznych używających liter hebrajskich dla wyrażenia mowy arabskiej, Saadiah, jako pierwszy zastosował alfabet arabski. Dla Żydów arabskojęzycznych, licznie zamieszkujących obszary Bliskiego Wschodu i basenu Morza Śródziemnego, była ta Biblia "klasycznym" dziełem, szczególnie cenionym pośród wspólnot żydowskich z krajów Maghrebu i południowej Hiszpanii.
Ważną rolę pełniły także Biblie rabiniczne, czyli edycje tekstu masoreckiego, gdzie każda strona zawierała wersję aramejską i komentarze wielkich rabinów, z których olbrzymią sławą cieszył się Rashi z Troyes (1040-1105).
Na zakończenie należy wspomnieć o Karaitach, ruchu wspólnotowym powstałym w VIII wieku. Karaici (hebr. Keraim - bibliści lub Bene Mikvâ - Synowie Pisma) uznali wyłączny autorytet Biblii hebrajskiej, wykluczając z Kanonu pisma talmudyczne uznane przez judaizm rabiniczny.

Dariusz DŁUGOSZ

Dariusz Długosz. Urodził się 1962 w Szczecinie. Absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Ecole du Louvre w Paryżu. Specjalizuje się w archeologii i filologii biblijnej. Współpracuje z polskimi i zagranicznymi pismami poświęconymi Biblii, m. in. "The Qumran Chronicle", "The Biblical Archaeology Review", "Przegląd Orientalistyczny", "Ruch Biblijny i Liturgiczny".