Poszukiwania
PIEŚŃ ZAMKNIĘTYCH DRZWI I INNE WIERSZE

„Nie doczekał się za życia większej popularności, choć w swoim środowisku był znany i uważany za osobowość nieprzeciętną“. Był jednym z tych poetów, którzy w swoim środowisku mieli odwagę pisać inaczej, domagać się wolności słowa i prawa do indywidualnego sposobu bycia. Dziś wiemy, że taka postawa była przykładem dla innych, a dążenia nie poszły na marne.

Zbigniew Krupowies urodził się 19 marca 1939 roku w Brześciu nad Bugiem. Jego matka, Antonina, z domu Malewska, zajmowała się gospodarstwem, ojciec, Bolesław, pracował na kolei. Dzieciństwo przeżył w Marcinkańcach w powiecie grodzkim, skąd w maju 1946 roku jak wielu przesiedleńców przybył do Świdwina. Po ukończeniu szkoły podstawowej wyruszył na naukę do Gdyni, aby zostać marynarzem. Przez cztery lata zdobywał fach nawigatora morskiego, ale zmienił decyzję tuż przed maturą i świadectwo dojrzałości otrzymał w liceum ogólnokształcącym w Szczecinie. Po odbyciu służby wojskowej w 1961 roku powrócił do Świdwina, gdzie rozpoczął pracę w Lidze Obrony Kraju, następnie w szkole podstawowej pracował jako nauczyciel. Próbował różnych zajęć. Nie potrafił zagrzać miejsca, ciągnęło go w drogę, chciał doznać wszystkiego. Niecałe dwa lata był referentem w Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, przez prawie rok pełnił funkcję kierownika Gromadzkiego Ośrodka Kultury w Tychowie, był pracownikiem administracyjno-gospodarczym w Przedsiębiorstwie Budownictwa Rolniczego, murarzem, ratownikiem wodnym, kopaczem rowów. W czerwcu 1968 roku zawarł związek małżeński, który jednakże nie trwał długo. Po kilku miesiącach opuścił Poznań i wrócił do Świdwina. Wybierając los cygana powodował tym samym ciągłe konflikty w środowisku małomiasteczkowej stabilizacji.

W tym czasie miał już pewien dorobek literacki oraz widoczne zainteresowanie amatorskim ruchem artystycznym. W przeniesionym do odbudowanego zamku domu kultury znalazł zatrudnienie jako instruktor i chociaż pracował na etacie zaledwie dwa sezony, to jego kilkuletnia społeczna współpraca w organizowaniu różnego rodzaju imprez kulturalnych (między innymi spotkań Klubu Twórczego „Baszta“) przyniosła wiele korzyści miastu. Teatr poezji „Kontrasty“, z którym przygotował kilka premier („Sydonię“ Stanisława Misakowskiego, „Kram z rodzimą poezją“ i inne) okazał się ciekawą propozycją.

Okres działalności kulturalnej w Świdwinie przyniósł Krupowiesowi najwięcej sukcesów twórczych. Proces aktywnego rozwoju został przerwany koniecznością odsiedzenia kary za nie spłacone alimenty. Pensja instruktora kulturalno-wychowawczego była wtedy bardzo niska. Kłopoty materialne dość często dawały mu się we znaki. Po powrocie do pracy nie powtórzył już poprzednich osiągnięć reżyserskich ani w Koszalinie, ani w Łobzie, gdzie także mieszkał przez krótki czas. Ostatnie dwa lata życia spędził w Połczynie-Zdroju, prowadząc działalność kulturalną w uzdrowiskach. Sublokatorskie pokoje, służbówki, stancje musiały spełniać rolę domu. Miesiąc przed nagłą śmiercią otrzymał wreszcie z urzędu miejskiego w Świdwinie wiadomość o przydziale mieszkania...

Niezależnie od swojej pozycji życiowej Krupowies czuł się zawsze poetą, podkreślał to na każdym kroku. Uczestniczył wielokrotnie w spotkaniach Korespondencyjnego Klubu Młodych Pisarzy, snuł projekty wydania nowych almanachów poezji, tomików, inscenizacji, po czym znikał nie zostawiając nikomu adresu. Gdy zjawiał się, zaczynał od nowa. Taki miał styl. Kto go znał, nie dziwił się temu. Jeździł na turnieje poezji, skąd wracał najczęściej z jakimś laurem (1974 r. - II nagroda na IX Ogólnopolskim Festiwalu Poezji w Łodzi, 1977 r. - I nagroda w Turnieju Jednego Wiersza w Częstochowie). Często recytował głośno ulubione wiersze Sergiusza Jesenina: „Spowiedź chuligana“ i „List do matki“. Znajdował w nich coś z siebie. Dla ruchu recytatorskiego zrobił rzeczywiście bardzo wiele. To była jego pasja. Cieszył się również z sukcesów aktorskich i poetyckich swoich wychowanków z teatrów poezji.

Wiersze publikował od 1964 roku, kiedy to debiutował w tygodniku „Zarzewie“. W następnych latach drukował sporo w czasopismach społeczno-literackich, tj. w „Pobrzeżu“, „Kamenie“, „Poezji“. Koszalińskie konkursy literackie w 1969, 1975 i 1977 roku przyniosły mu nagrody na zbiory wierszy. Miał też kilka druków w wydawnictwach zbiorowych: „Koszalin Literacki“ - jednodniówka literacka „Zapisek Koszalińskich“, „Almanach Literacki KKMP“ - LSW, „Malowanie w przestrzeni“ - Wydawnictwo Poznańskie, „Koszliński Arkusz Poetycki“ - wydanie specjalne „Głosu Młodzieży“, „Twarzą do słońca“ - almanach młodych ZG ZMW i Krajowej Rady KKMP. Jedyną natomiast publikacją indywidualną, wydaną za życia poety jest arkusz poetycki „Bruzdy“ zamieszczony w periodyku społeczno-kulturalnym „Profile Kultury“ 1977/2.

W ostatnim okresie życia starał się nadrobić to, co - wydawało mu się - zaniedbał: przygotować do druku zbiorki swoich wierszy. Złożył trzy tomiki: „Z liter alfabetu“, „Dłonie pełne światła“ i „W ścianach wiatru“.

Poezja Zbigniewa Krupowiesa zasługuje na swoje miejsce w polskiej literaturze. W równym stopniu co twórczość, mocno związana z biografią poety, intrygowała jego pobudliwa osobowość - powodująca u jednych zachwyt, u innych negację. Za oręż wybrał słowo, którego używał najuczciwiej jak potrafił, pytając wciąż o sens mówienia prawdy. W wierszu „Dialog z poetą“ sformułował wprost to pytanie:

Głosił, że trzeba poznawać świat, przenikać go. Był człowiekiem nie znoszącym stagnacji, pociągał go ruch. W głębi ducha czuł się wędrowcem, żeglarzem. Motyw morza i żeglowania pojawia się często w jego wierszach. Słowo staje się w nich żaglem, dzięki któremu można zdążać „ku wiecznie nagim wyspom bez żadnej przystani“. Nie chciał uzależniać się od rzeczy ani ludzi. Pragnął być wolnym, a tym samym nieuchwytnym, niepojętym. Wędrówkę nosił w sobie. Ciągle gotowy do drogi utwierdzał poetycko swoje przeznaczenie:

lepiej z gwiazdą wędrować
po przedsionkach nocy
i budzić psy uśpione
(„*** - tam gdzie są drzwi zamknięte“)

„Trzydziestoczteroletni wymazany ze wszystkich map“ - tak pisał o sobie w wierszu wyróżnionym na konkursie poetyckim im. Jana Śpiewaka w Świdwinie w 1974 roku. Pukanie do miejskich urzędów z prośbą o własny kąt kończyło się zwykle niepowodzeniem. Nie jestem zresztą pewna, czy chwytał za klamkę urzędów. Szukał miejsca dla siebie na własny rachunek. Uważał się za poetę „zamkniętych drzwi“, stojącego „z tamtej strony“. Taką przyjął pozę, która z czasem stała się koniecznością. Drapieżność sąsiaduje w wielu strofach z sentymentalizmem, mit świata z jego rzeczywistym obrazem. Pytanie o cel ludzkiej egzystencji przybiera formę pokoleniowego wyznania:

hałaśliwi w przededniu padających świątyń
jakie wasze imiona
kto o nie zapyta
w tym biegu
tak bezładnym
szleńczym
i długim
nikt już nie wie
gdzie
po co
dlaczego biegniemy
(„Hałaśliwi w przededniu“)

Zamiłowanie Krupowiesa do sztuki recytacji wywarło mocne piętno na języku poetyckim, jakim się posługiwał. Aby uzyskać nutę melancholii korzystał z rymów i powtórzeń balladowych: „kołysz się kołysz trzcinowa kołysko“, „co z wody wyszło to spopieli ogień [...] co z ognia wyszło rzeka w dal poniesie [...] co z ognia wyszło, w wodę się zamieni“, „ty jesteś moją gwiazdą gwiazdą ostateczną“. Naukę ironii czerpał wprost od Andrzeja Bursy. Stopniowo rezygnował ze stylizacji i harmonii rymów na rzecz mowy bezpośredniej, czasem wulgarnej, oskarżającej rzeczywistość, jak w wierszach „Miłość przychodzi do nas z drogerii“ i „Odsłonięcie“. Gdy próbował naśladować, tracił jad. Pozostawała mu więc kpina z samego siebie: „po nas zostanie stos wierszy spalonych i wielkie morze nie wypitej wódki“. Był poetą samotnym, walczącym o rację bycia swojej kipiącej natury w ciasnych ramach kultury małomiasteczkowej. Wtedy prawdziwie bronił prawa outsidera. Innej roli dla siebie nie widział, nie uznawał kompromisu. Działacze kultury w Świdwinie długo wspominali jego wyczyn, gdy w 1974 roku podczas konkursu poetyckiego wyrecytował przed publicznością zatrzymany przez cenzurę wiersz „Polowanie na drobną zwierzynę“. Historia ta rozpętała burzę - musiał zapłacić grzywnę, zabroniono mu też na jakiś czas uczestniczenia w imprezach o szerszym zasięgu.

Tego typu wydarzenia opowiadane na ucho powiększały zainteresowanie jego osobą i tym, co pisze. Sycił się tą atmosferą, potrzebował jej, żeby istnieć. Jednak nie o manierę tu chodziło. Zawsze reagował spontanicznie. Pewien młody twórca zwrócił się do cenzury o pozwolenie wzniesienia okrzyku „Precz z caratem“ na rynku jednego z koszalińskich miast. I cenzura... zgodziła się. Od naczelnika do cara droga daleka, dlatego przyzwalane jest to, co ogólne, a zakazywane - co poszczególne.

Pośród literackich konkursów i nagród, w dobie ściskania dłoni i skreślania tekstów Krupowies nie mógł znaleźć własnego spełnienia. Pisania nie uważał za zawód, lecz sposób życia. Bronił swojego widzenia świata, przeciwstawiając siebie poetom tzw. stabilizacji:

(„Metafory“)

Odszedł w wieku 41 lat w pełni sił twórczych. Wieść o jego śmierci dotarła do wiadomości publicznej dopiero nazajutrz po pogrzebie. Zmarł 26 sierpnia 1980 roku w szpitalu w Koszalinie nie odzyskawszy przytomności po trepanacji czaszki, wskutek zapóźnionej operacji tętniaka. Pochowany został na cmentarzu miejskim w Świdwinie.

Teresa TOMSIA

Prezentowany tekst stanowi wstęp do jedynego, dostępnego w druku wyboru wierszy Zbigniewa Krupowiesa „Zanim zaczniesz mówić“, 12 lat po jego śmierci poety wydało go Koszalińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Wyboru wierszy dokonała Teresa Tomsia.

Fot.: Artur Majka